index



OPTREDEN OP CULTUURAVOND OVER EN VOOR JAN WESSENDORP


Foto: Richard de Weert.






Als slotonderdeel van het groots opgezette project Homm'age à Trois belegde kunstcollectief SynapsZ op 20 november een avond in de theaterzaal van CKB (Centrum voor de Kunsten Bergen op Zoom).

Centraal stonden leven en werk van Jan Wessendorp (1940, Soerabaja). Hij geniet weliswaar vooral bekendheid als schilder maar is ook actief als graficus, beeldhouwer en interieurontwerper (o.a. voor de Synagoge en de Ontmoetingskerk, beide in Bergen op Zoom).
Eerder waren al druk bezochte bijeenkomsten over Fons Gieles en Joop Mijsbergen georganiseerd.

SynapsZ zorgde voor een gevarieerde avond met filmbeelden, interviews, poëzie, een cultuurhistorisch betoog, muziek en een performance.
Albert Hagenaars, die regelmatig samenwerkte met Jan Wessendorp, las gedichten voor die hij bij diens werk maakte, zowel in het Nederlands als het Indonesisch.

Jan Slokkers opende de avond en verbond de diverse onderdelen. Henk Boot (voormalig redacteur van dagblad BN/De Stem) ondervroeg achtereenvolgens Albert Hagenaars en Johanna Jacobs (o.a. voormalig hoofdconservator van Museum Het Markiezenhof en conservator van het Breda's Museum). Zij hield aan de hand van enkele schilderijen ook een betoog over de betekenis van Jan Wessendorp
Richard de Weert projecteerde fragmenten van diverse films over Jan Wessendorp op een scherm.
Een optreden van PAT (Performance Art Theatre) uit Vlaanderen, bestaande uit fysiek performer Luc Van Nyvelseel en beeldend-klankkunstenaar Pat Riské, aangevuld door Martin Hoevenaars van het duo Mawihodi vormde het sluitstuk van de avond.

Studenten van Zoomvliet Studio legden de hele avond op film vast.





Collage van zelfportretten van Jan Wessendorp. Samenstelling: Richard de Weert. Foto: Siti Wahyuningsih.







Jan Slokkers en Henk Boot (achter). Foto: Richard de Weert.







Dames en heren,

Zoals Jan Slokkers al zei, ben ik Henk Boot. Ik vraag uw aandacht voor Albert Hagenaars, die eerst een gedicht over Jan Wessendorp zal voorlezen, zowel in het Nederlands als in het Indonesisch, de taal van het geboorteland van Jan Wessendorp.

Daarna zal ik hem een kort vraaggesprek over persoon en werk van Jan Wessendorp afnemen.


Albert, ga je gang...



ATELIERBEZOEK

Voor Jan Wessendorp

De stad slaapt. Over de Oosterschelde, die nu een
oceaan zou willen zijn, waaien op jouw werkhuis
in het havenkwartier bittere geuren van vroeger aan.

Ik breek baan en zie je staan in het ondoor-
grondelijke blauw van een Javaanse nacht,
starend naar de lijnen van de lijven op je doek,

die heviger golven al, verstrengeld raken in kleur,
tussen natte vleugels hun geslacht ontvouwen
en dat verliezen om in elkaar over te kunnen gaan.

Spanning bouwt zich zienderogen op. Hier ont-
staat en vergaat, hier wordt zwijgend geboren en
gestorven, hier wordt overleden om te overleven.

Ik mis de kinderstem die haast onhoorbaar hoog
over de tijd zingt dat dit verschil nog geen naam
mocht hebben. Maar ik zie hem wel.




KUNJUNGAN ATELIER

Untuk Jan Wessendorp

Kota tertidur. Kepahitan aroma masa lalu berhembus,
menuju ateliermu di sekitar pelabuhan,
melawati lengan laut Oosterschelde,
yang sekarang mau menjelma menjadi samudera.

Aku mengawalí berkarya. Aku melihat kamu berdiri, di birunya
di salah satu malam Jawa, yang tak berujung pangkal.
Kamu sedang menatap ke arah garis-garis tubuh di atas lukisanmu,

gerakan berlekuk lebih tegas dan saling menjalin
dalam warna, mekar terbuka kelamin mereka, di antara
basahnya sayap-sayap dan kehilangan untuk menyatu.

Ketegangan bertambah besar. Disini berawal
dan binasa, disini terlahir kebisuan dan kematian,
disini seseorang telah mati untuk bertahan hidup.

Aku merindukan suara anak, yang bernyanyi dengan nada
yang tinggi, tentang waktu yang berbeda, ini belum
ada nama. Tetapi aku bisa melihatnya.






Foto: Richard de Weert.








Albert, Jan en jij zijn al jaren bevriend. Hoe is dat zo gekomen?

Ik liep lang geleden een keer in de Stationsstraat en toen zag ik voor de eerste keer een portret van Jan. Ik kende hem helemaal niet. Ik zat in het holst van m'n puberteit en had daarbij passende ideeën over kunstenaars. Bij de blik waarmee hij vanaf dat affiche voor een expositie van hem naar mij keek, dacht ik al, dit moet tot meer leiden. En verdomd als het niet waar is!
We leerden elkaar inderdaad kennen. In elk geval versterkt na 1993, toen wij samen een opdracht kregen van het Noord-Brabants Genootschap, ik voor poëzie en Jan voor grafiek, om een bibliofiele cassette te maken voor de serie 'Noord-Brabant in Proza, Poëzie en Prent'.
Vanaf dat moment hebben wij regelmatig contact, en niet alleen in de kunst.



Ik zie op de geprojecteerde foto achter ons burgemeester Pieter Zevenbergen en een jongere Jan en een nog jongere Albert. Wie is die meneer in het midden?

Dat is Gilles Borrie, toen burgemeester van Eindhoven en ook voorzitter van het Noord-Brabants Genootschap. Hij was naar Bergen op Zoom gekomen om de cassette in ontvangst te nemen.



Dat was eigenlijk de eerste grote ontmoeting tussen jou en Jan?

Ik denk het niet maar het is het beste dat ik me herinner uit die tijd. .....



Jij hebt ook een keer een opdracht gekregen van Jan zelf, samen met Bert Bevers, om een project te doen in park Kijk-in-de-Pot

Dat was in 2001. Het was een opdracht van B.O.Z.O., een kunstcollectief waar Jan in zat, maar ook Auwke van der Heijden en Bart Stuart. Die vroegen mij om een gedicht of meerdere gedichten, bestemd om in groot formaat uitgevoerd te worden, in roestvrij staal, op de Slikschans, een reconstructie van een restant van de vestingwerken. Deze opdracht kreeg ik aanvankelijk alleen maar ik vond het interessant om daar ook Bert Bevers bij te vragen om meer interactie te krijgen. Toen hebben wij om en om woorden voor dat gedicht gemaakt zodat het meer stemmen kreeg.



Een ander gedicht, Atelierbezoek -dat je net voorlas- is dat een landmark geworden in jullie vriendschap?

Voor mij wel. Ik hoop voor Jan ook. Het is het oudste gedicht dat ik bij werk van Jan heb geschreven en opgedragen heb aan hem. Ik heb bewondering voor zijn werk en ik heb veel respect voor de man die hij is, ook buiten zijn schilderijen en andere werk.
Dit gedicht is een jaar of twintig geleden gemaakt en ook al, zoals jullie hebben kunnen horen, in het Indonesisch vertaald en gepubliceerd.



De waardering voor elkaars persoon en werken, dat is op zich natuurlijk wel apart. Jullie zijn later nog een keer betrokken geweest bij een project in De Zeeland?

Ja, dat was met meer mensen. Jan kreeg toen een echt grote overzichtstentoonstelling aangeboden in leegstaande ruimtes van wat tegenwoordig dat gelijknamige winkelcentrum is. Bij die gelegenheid is een boek gepubliceerd. Johanna Jacobs heeft daar veel voor gedaan. Het heet 'Kruimels op de weg' en laat verschillende aspecten van Jans kunst zien. Ik heb daar een ander gedicht voor gemaakt. Dat horen jullie vanavond niet. Ook dat gedicht is vertaald.



Zijn jullie ontmoetingen altijd artistiek geladen of komen jullie elkaar ook zomaar tegen?

Wij komen elkaar ook tegen als we beladen zijn met boodschappentassen. Dat heeft alles te maken met het feit dat wij in elkaars verlengde straat wonen. Ik woon in de Moeregrebstraat, ter hoogte van het Markiezenhof. Als je dan richting Kaai gaat, een beetje omhoog, niet de Dubbelstraat volgend maar de Korte Dubbelstraat in, kom je bij Jans domein. Hij komt veelvuldig langs op de fiets, tot voor kort met z'n hondje in de mand vóór. Als ik in de zomer bij m'n voordeur zit met een boek, knijpt Jan in de remmen zodra hij me ontwaart. Ik hoor dan een gierend geluid. We praten meestal een tijdje. Dat gaat lang niet alleen over kunst maar ook over andere leuke zaken.



Jan zei dat we het vanavond eigenlijk vooral over z'n werk zouden moeten hebben. Wat spreekt jou aan in het werk van Jan?

In ieder geval het idee dat ik, als ik goed kijk, met name naar het werk van de laatste twintig jaar, en dan met name weer naar de schilderijen -maar hij maakt voornamelijk schilderijen- ze niet begrijp maar dat ik onderweg ben om ze te begrijpen. Met sommige schilderijen ben ik al wel zo'n dertig jaar bezig, en elke keer denk ik, ik kom er wel, ja ik kom er wel! Deze fascinatie ligt mede ten grondslag aan mijn bewondering voor Jans werk.



Hij is door Synapsz aangekondigd als één van de drie oude Bergse meesters. Past dat voor jou?

Nee, helemaal niet. Jan woont wel in Bergen op Zoom. Het is interessant te weten -ik hoop dat nog eens te ontdekken- waarom hij zo lang hier is blijven plakken. Ik ben blij dat hij dat gedaan heeft. Maar zijn werk overstijgt natuurlijk verre het Bergse. Het is aan de ene kant heel particularistisch, heel individueel, maar tegelijkertijd heeft het, althans voor mij, een universele waarde en die gaat de stad of West-Brabant of Nederland ver te boven. Het zal veel meer mensen aanspreken, ook die in andere landen, heel andere culturen.



Waarom is het daar dan nog niet bekend?

Dat ligt aan hemzelf natuurlijk. Wat doe hij nou ter promotie van z'n werk? Dat is bijna niks, hij wil alles zelf bewaren, hij verkoopt nooit iets. Hij is een egoïst in dat opzicht!



Ik heb begrepen dat jij hem een handje gaat helpen. Je hebt zelfs plannen om een biografie over Jan te schrijven.

Ja, daar ben ik al mee bezig.



Hoe kom je daar bij?

Om ten volle te kunnen volgen wat hij doet. Er zijn hier wel tientallen, zo niet honderden mensen, die zijn werk goed kennen maar dat moet veel meer worden. Dat is één van de drie redenen om het te doen.
De tweede is, wat ik al zei, die groeiende fascinatie. Het moment van een definitief begrip komt maar niet. Ik zie onderweg al behoorlijk wat door hem uitgestrooide kruimels.
Ten derde wil ik de lacunes vullen die hij achterlaat. In de boeken die al over Jan zijn uitgegeven, komen weliswaar allerlei belangrijke aspecten aan bod maar een paar ook niet. Bijvoorbeeld, de tijd dat hij met Yvonne in een boerderij aan de Kaag woonde.



Yvonne, voor degenen die niet weten wie zij is...

Dat kan zij nu zelf zeggen, want ze is hier aanwezig. Zij is zijn ex-vrouw en een zeer goede vriendin.
Een ander voorbeeld, Jan heeft in een sanatorium in Davos gelegen. Dat is ongetwijfeld ook van invloed geweest. Maar wie weet daar wat van, buiten een handvol mensen?



Ik begrijp dat jij Jan helemaal gaat onthullen.

Nou, wat hij mij toestaat om te onthullen want Jan is niet de gemakkelijkste onthuller. Hij heeft zo z'n restricties op dit terrein. Maar ik boor allerlei gaatjes in zijn persoonlijkheid en hoop daar m'n voordeel mee te doen als het zover is.



Je kent Jan al lang. Is Jan veranderd? Ik bedoel niet zozeer fysiek want de tand des tijds knaagt aan ons maar als persoon.

Nee, niet voor mij. Jan is tegenover mij altijd een verrassend open geest, heel bedachtzaam ook, dat moet ik er wel bij zeggen. Hij denkt altijd heel goed na voordat hij wat zegt. Maar hij heeft me veel verteld, ook na z'n ziekenhuisopnames, en ik zie daarom niet zoveel verandering. Daar ben ik ook blij om.



Ik vind hem een ernstig mens.

Nee, dat wil hij jullie laten denken. Hij heeft het mij gehad bijvoorbeeld over humoristische verhalen van z'n moeder. Die moeten ook een invloed hebben gehad. Jan en ik lachen heel wat af.



Lachen is gezond. Albert, bedankt!






Interview door Henk Boot. Foto: Richard de Weert.






Henk Boot stelde Johanna Jacobs voor, kunsthistoricus en als zodanig een van de beste kenners van het werk van Jan Wessendorp. Aan de hand van geprojecteerde schilderijen van Jan Wessendorp belichtte zij verschillende aspecten van zijn werk:






Dan is er midden in de dagelijkse dag een lichtinslag die alle duister overstraalt.






Regelmatig verschijnen berichten in het nieuws over de vondst of de toeschrijving van een schilderij aan een beroemde kunstenaar. Een toeschrijving gebeurt na intensief onderzoek van het doek waarop het is geschilderd: daarvan wordt de ouderdom onderzocht. Ook de gebruikte verf wordt uitgebreid onderzocht. Er worden röntgenfoto’s gemaakt: kortom, er komt nogal wat bij kijken eer een werk een ‘echte’ Rembrandt of Modigliani is.

Een ‘echte’ Wessendorp laat zich nooit en te nimmer verloochenen. Deze kunnen niet vervalst zijn en onderzoek is al helemaal niet nodig. Een echte Wessendorp herken je onmiddellijk als je eerder werk van zijn hand hebt gezien. Hoe komt dat vraagt u zich af. Dat komt door meerdere factoren.

Allereerst door het gebruik van materialen. De schilderijen van Jan Wessendorp verkeren in een voortdurend spanningsveld tussen twee- en driedimensionaal. Allereerst wordt de verf pasteus, dik, opgebracht. Er zijn zelfs onderdelen van een schilderij waarbij de verf als klei geboetseerd op het doek ligt. De traditionele opvatting van een schilderij als plat vlak wordt door hem bevraagd en uitgedaagd. Er zijn werken waarin gipsreliëfs zijn verwerkt, werken waar vóór het geschilderd vlak een gazen doek hangt of een ijzeren frame is bevestigd, werken waarin houten delen zijn verwerkt. Veel schilderijen hebben een brede gebeeldhouwde en beschilderde lijst die onderdeel uitmaakt van het werk. Daarom kunnen veel Wessendorps getypeerd worden als gebeeldhouwde schilderijen.





Verdrinken in licht of de weg van de duizend dingen gaan.






De vormen- en beeldtaal is volslagen uniek. Zelden is een Wessendorp ‘een gezellig schilderijtje voor boven de bank’. De beschouwer wordt geconfronteerd met werken die in de lichtste variant verbazing en verwondering wekken en in de zwaarste angst en onbehagen oproepen. Mensfiguren opgebouwd uit spiralen en uiteengereten in vlakken komen regelmatig voor. Ineengedoken mensfiguren, uitgestoken tongen, lang uitgerekte ledematen waarbij de vingers voor de ogen of langs het hoofd zijn weergegeven. Het kleurgebruik is ofwel expressief met felle pigmenten ofwel inktzwart in grijs- en zwarttinten.





De ziel moet zich samenpakken, de donkere krachten en engelen verzamelen onder één wil.







Bovenstaande kenmerken –het gebruik van materialen en de unieke vormen- en beeldtaal– zijn de uiting van en komen voort uit zijn innerlijke wezen van kunstenaar-zijn. Wessendorps werken zijn de uitkomsten van een levenslange zoektocht naar het hogere en de worsteling tijdens die zoektocht met het menselijk onvermogen en de beperkingen en tekortkomingen die hogere idealen in de weg staan.

Deze zoektocht wordt zijn hele leven al geïnspireerd door de geschriften van Bô Yin Râ, een pseudoniem van de Duitse schilder Joseph Anton Schneiderfranken (1876-1943). Vanaf 1913 schreef hij religieus-spirituele boeken die tot doel hebben de structuur en wetmatigheden van de Eeuwige Geestelijke Werkelijkheid aan ons duidelijk te maken.





Waarachter ik tast ruist de eeuwige ruimte in haar lichtende grenzen.






Wessendorp probeert via zijn kunstwerken de Eeuwige Geestelijke Werkelijkheid te bereiken en aan de buitenwereld duidelijk te maken en over te brengen. Hij ziet zich als een boodschapper.
De uitwerking van die boodschap gebeurt in de vorm van een symboliek, geënt op het sprookje van Hans en Grietje. Wessendorp noemt zijn werken ‘Kruimels langs de weg’. Hans en Grietje proberen aan de kwade macht van de heks te ontkomen door broodkruimels te strooien om de weg naar huis, de veiligheid, te vinden. Het kwade, het banale, de lagere instincten in elke mens, probeert de mens Wessendorp als kunstenaar te overwinnen middels zijn werken, de kruimels. Het sprookje van Hans en Grietje eindigt zoals alle sprookjes, goed. Zij vinden een schat en een witte eend zet hen veilig over de rivier. Door de schat kunnen zij daarna in veiligheid goed leven. Elk schilderij van Wessendorp moet uiteindelijk leiden tot het vinden van die schat: alle menselijke tekortkomingen overwonnen, de Eeuwige Geestelijke Werkelijkheid geopenbaard, het ultieme schilderij gemaakt.






Henk Boot in gesprek met Johanna Jacobs. Foto: Richard de Weert.








Later op de avond


Henk Boot:

Mag ik Albert Hagenaars nog een keer naar voren vragen voor een gedicht? Het is een kort gedicht.
Hij heeft het gemaakt op uitnodiging van Richard de Weert van Synapsz, voor bij zijn kunstwerk 'La Brouette'. Voor mensen die het Frans niet machtig zijn, dat betekent in het Nederlands de kruiwagen.
Albert heeft zowel een gedicht gemaakt over Jan als over Fons Gieles als over Joop Mijsbergen. Hij leest nu 'De Mens' voor.




Ik heb me daarvoor laten leiden door de thema's die Synapsz bepaald heeft. Elke kunstenaar van de drie die je net noemde, heeft een thema toebedeeld gekregen. Voor Joop Mijsbergen was dat de zee, bij Fons Gieles de stad natuurlijk en bij Jan Wessendorp de mens.

Het is een heel kort gedicht maar ik geloof dat ik van de drie gedichten die ik bij het werk van Jan heb gemaakt hiermee het verst gekomen ben. U kunt ook dit gedicht weer op het scherm meelezen.



DE MENS

Hij peilt

wie feilloos past
op zijn innigste streven,
legt zwijgend het zieden vast

waar, bijna, de mens de mens bereikt.




MANUSIA

Dia mengukur

siapa yang tepat
dalam tujuannya yang paling intim,
dengan kebisuan dia menggambarkan kecamukan amarah

yang mana, hampir, mencapai orang seorang.



Ik dank u wel. Matur nuwon. En deze dankzegging is niet Indonesisch maar Javaans...





P.A.T. en Martin Hoevenaars sloten de avond af met een lange fascinerende performance.



Pat Riské. Foto: Richard de Weert.







Foto: Richard de Weert 







Martin Hoevenaars en Luc Van Nyvelseel. Foto: Richard de Weert 







Martin Hoevenaars. Foto: Richard de Weert 







Martin Hoevenaars en Luc Van Nyvelseel. Foto: Richard de Weert 












Het Centrum voor de Kunsten Bergen op Zoom. Foto: Albert Hagenaars.






LINKS

P.A.T.

SynapsZ

Richard de Weert

Jan Wessendorp





index